سپس تصديقات تجربى يا آنكه كار به عكس است ؟ در ضمن اين مقاله خواهد آمد كه تصديقات تجربى مؤخر است از يك سلسله تصديقات غير تجربى و بعلاوه توضيح داده خواهد شد كه اگر آن تصديقات غير تجربى را از ذهن بگيريم محال و ممتنع است كه ذهن از راه تجربه به تصديقى نائل شود ، و تمام تصديقات تجربى متكى است به اصولى كه از غير راه تجربه ، ذهن آنها را تصديق كرده است و به عبارت ديگر اگر آن تصديقات ما قبل تجربه را از ذهن بگيريم بشر هيچ گونه علمى به هيچ چيزى ، چه در مسائل طبيعى و چه در مسائل غير طبيعى ، نمىتواند داشته باشد و كاخ علم و معلومات بشر يكباره ويران مىشود ؛ يعنى ترديد يا انكار آن اصول غير تجربى مساوى با سوفسطائىگرى است . غالباً اين دو مطلب كه يكى مربوط به مبحث تصورات است و ديگرى مربوط به مبحث تصديقات ، با يكديگر اشتباه مىشود . عليهذا ما هر چند تصوراتى مقدّم بر تصورات احساسى نداريم ولى تصديقات زيادى مقدم بر تصديقات تجربى داريم . بيان و توضيح بيشتر مطلب بالا با توجه به آنچه دانشمندان قديم و جديد در اين زمينه گفته‌اند بعداً خواهد آمد . ( 2 ) . ما قبلًا نظريهء عقليون و نظريهء حسيون جديد اروپا را كاملًا شرح داديم و گفتيم كه عقليون بعضى از تصورات را ذاتى و فطرى عقل مىدانند و معتقدند كه آن تصورات هيچ گونه استناد و ارتباطى به حس و محسوسات ندارد ، و همچنين نظريهء ارسطو و دانشمندان اسلامى را راجع به عقل و حس و رابطهء معقولات و محسوسات اجمالًا بيان كرديم و تذكر داديم كه نظريهء عقلى و نظريهء حسى به اين صورتى كه در قرون جديده مطرح شده بىسابقه است و مخصوصاً نظريه عقلى كه مبتنى است بر اينكه بعضى از تصورات ، فطرى و ذاتى عقل و لازم لاينفك آن است - كه اولين بار از طرف دكارت اظهار شد - هيچ سابقه ندارد . ولى بعضى از دانشمندان خيال كرده‌اند كه تمام كسانى كه به تصورات بديهى عقلى قائلند آن تصورات را فطرى و ذاتى عقل مىدانند و لهذا بسيار ديده مىشود كه ارسطو و فارابى و ابن سينا را جزء عقليون ( به معناى مصطلح جديد كلمه ) به شمار مىآورند ؛ ولى اين گمان باطل است زيرا هيچ لزومى ندارد كه ما « بديهيات تصوريهء عقليه » را فطرى و ذاتى عقل بدانيم ؛ هيچ مانعى ندارد كه آن بديهيات به تدريج براى ذهن حاصل شوند و ذهن آنها را از تصورات حسى انتزاع نمايد . ما عبارت صدر المتألهين را راجع به اينكه تمام بديهيات اوليهء عقليه پس